Einstein, versies één, twee en drie

 Sidney Harris is een gevierd Amerikaans cartoonist die van wetenschap, wiskunde en technologie zijn specialiteit heeft gemaakt. Op zich is het al bijzonder verrassend dat er grappen en grollen kunnen geproduceerd worden over zulke eerbare en toch niet eenvoudige onderwerpen. Wat valt er zo al te lachen met wiskunde, zal men zich terecht afvragen? Veel, heel veel is het antwoord, maar dat is niet het onderwerp van deze bijdrage. (Zoals altijd, is de “proof of the pudding in the eating”, dus kan ik de lezer alleen maar aanraden om zijn bundel “You want proof, I’ll give you proof!” aan te schaffen en je zal zien, het wordt een smakelijke maaltijd). Waar ik het wel wil over hebben, is een cartoon waarop Einstein wordt afgebeeld. De titel van de cartoon luidt “Einstein simplified”, ook de titel van een andere, uiteraard even grappige bundel. De cartoon is te bekijken via Google afbeeldingen, het volstaat “Einstein simplified Harris” in te tikken, en je krijgt het volgende te zien: drie prentjes, met links een vrij gedetailleerde afbeelding van Einstein, in het midden een wat vereenvoudigde voorstelling en rechts een kinderreductie. Bij het bekijken van die cartoon kwam ik op de gedachte – en die wil ik hier kort verder uitwerken – dat we eigenlijk van Einstein, wie hij geweest is en wat zijn betekenis mag geweest zijn ook zulke verschillende voorstellingen hebben. Daarbij is de eenvoud van de versie vrij goed gecorreleerd met de diepgang ervan. Er is een oppervlakkige, vrij algemeen gedeelde versie, een tweede, voor wetenschappers relevante versie en een derde die ik met groot genoegen wil toeschrijven aan filosofen, sociologen en historici, in het bijzonder wanneer ze zich met (de ontwikkeling en de kenmerken van) de wetenschappen bezighouden.

Laat ik ze kort presenteren zodat de zaak wat duidelijker wordt.

Einstein, eerste versie. Einstein verschijnt hier als het prototype van de wetenschapper. Hij is geniaal met alle kenmerken die ermee samenhangen: verstrooid, altijd met formules bezig (iedereen zegt toch spontaan bij het horen van de naam Einstein, aha, E = mc², maar je vraagt best niet door), niet de minste aandacht voor uiterlijke verschijning (geen sokken dragen, een koord als broekriem en nog van dat fraais), zeker geen aandacht voor het vrouwelijke schoon (daarom wordt er vaak gesproken over een ontmoeting tussen Einstein en Marilyn Monroe, het perfecte brein en het perfecte lichaam tezamen, fictief in beeld gebracht door Nicholas Roeg in zijn film Insignificance uit 1985) en eigenlijk wel een eenzaam mens, als het ware opgesloten in het eigen hoofd, een “Einzelgänger” om de mooie term te gebruiken. Was het niet dat het niet waar is, je zou denken dat Professor Zonnebloem gebaseerd is op hem (in werkelijkheid was het Auguste Piccard, wetenschapper-ontdekker-explorator).

Einstein, tweede versie. Nu zien we Einstein die als briljant fysicus behoort tot een gemeenschap van andere, eveneens briljante fysici waarmee hij regelmatig samenkomt en gedachten, ideeën en suggesties uitwisselt, zowel over werk in voorbereiding als afgerond werk. (Dus zeker geen “loner” of eenzaam mens). Een van de gekendste momenten waarop ze elkaar ontmoetten, waren zonder enige twijfel de Solvayconferenties die in België plaats hadden. Op één enkele foto staan (zo goed als) alle Nobelprijzen fysica bij elkaar. Men zal ook de variatie in zijn werk beklemtonen: zowel over het curieuze gedrag van het foton en over de Brownse beweging, als over de speciale en algemene relativiteitstheorie en over kosmologie. E = mc² is in dit verband niet noodzakelijk iets bijzonders, het is een gevolg van de basisvergelijkingen van de speciale relativiteitstheorie, net zoals de afbuiging van het licht in de nabijheid van een zware massa volgt uit de algemene relativiteitstheorie. En sommigen zullen niet nalaten om te vermelden dat hij zich ook eens grandioos heeft vergist met een fameuze constante.

Einstein, derde versie. De Einstein die we nu beschrijven, is een mens van vlees en bloed. Iemand die opgroeit in een welbepaald land, met welbepaalde verwachtingen, behorende tot een welbepaalde cultuur, met name de Joodse wereld, wat zijn leven voor een groot deel zal bepalen, zeker wanneer de Nazi’s in de jaren dertig aan de macht komen. Einstein, via, onder andere, Den Haan in ons eigen kleine landje, kan ontsnappen naar de Verenigde Staten waar hij ook niet helemaal van harte wordt ontvangen. Ook genieën kunnen toch verdachte sympathieën hebben, zo oordelen de FBI en andere commissies? Hij is de man aan wie men zal vragen om de eerste president van Israël te worden (en die in alle wijsheid heeft geweigerd) en hij is ook de man die, als overtuigd pacifist, mee betrokken is geweest (akkoord, slechts zijdelings) in de ontwikkeling van de atoombom . Dat vlees en bloed vertaalt zich ook in een bijzondere complexe en moeilijke relatie met de vrouw. Kortom, Einstein, niet boven zijn tijd verheven, maar wel degelijk een kind ervan. En, niet vergeten, ook zonder hem, was de relativiteitstheorie er zeer waarschijnlijk wel gekomen. Zoals men zo mooi zegt, het hing in de lucht (en daar is een wetenschapsfilosofische verklaring voor).

 

 Gesteld dat mijn verhaal min of meer steek houdt, dan dringen zich een hoop vragen op. Waarom hebben we zo’n verschillende versies in omloop? Hoe komt het dat er überhaupt een vereenvoudigde versie bestaat? Anders gezegd, hoe is Einstein in het brede culturele leven binnengedrongen? Zijn er nog andere versies te vinden? Stuk voor stuk fascinerende vragen om aan te pakken, maar ik zou willen eindigen met een vaststelling en een daaraan gekoppelde vraag: een complexere versie is duidelijk geen uitbreiding van een eenvoudigere versie. Je vindt wel elementen terug maar elke versie vertelt echt wel een ander verhaal. Zou de eerste versie een reductie zijn van de tweede en derde versie, dan lijkt het evident dat de eerste versie min of meer bepaald wordt door die complexere versies. Maar, als dat niet zo is, zijn andere eerste versies mogelijk? Of, korter uitgedrukt: waarom leeft dát vereenvoudigd beeld van Einstein in de brede cultuur en geen ander? Of, simpelweg kort en krachtig uitgedrukt: waarom leeft dit beeld van de wetenschap in de brede cultuur en geen ander? (Oefening: vervang wetenschap door kunst en vervang Einstein door, laat ik een willekeurig voorbeeld kiezen, James Ensor en je zal verrast zijn hoe gelijklopend het verhaal zal zijn).

Jean Paul Van Bendegem
Vrije Universiteit Brussel
Centrum voor Logica en Wetenschapsfilosofie

Advertenties

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Cultuur, Geschiedenis, Theater, Uncategorized, Vermeylenfonds

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s