Schuld en geweld

De hoofdmoot van het buitenlands nieuws dat wij dagelijks voorgeschoteld krijgen, wordt sinds enkele jaren bepaald door de Europese schuldencrisis. Zichzelf tot scherprechter verheven ratingbureaus wringen genadeloos de arm om van noodlijdende naties, die zich vervolgens genoodzaakt zien hun bevolking te laten bloeden om in de gratie te blijven bij hun schuldeisers. De vox populi hierover klinkt nagenoeg unisono. Wie stout is, krijgt de roe. Dat werd ons met de paplepel ingelepeld. Twijfel over de vaststaande schuld blijft dan ook achterwege.

Maar hoe komt het toch dat schuld en boete zo vlot geaccepteerd worden door de goegemeente?  Waarom schuld?

Geen betere manier om op geweld gestoelde relaties te rechtvaardigen, dan door ze in de taal van schuld in te kleden, zo stelt antropoloog David Graeber.  Al minstens vijfduizend jaar bepaalt schuld de menselijke relaties. De strijd tussen rijk en arm is er dan ook voornamelijk een geweest tussen schuldeisers en schuldenaren. Toch tonen historici zich terughoudend om de menselijke gevolgen van dit feit onder ogen te zien. Merkwaardig, temeer omdat een groot deel van ons morele taalgebruik rond de discussie over schuld is ontstaan. Met ‘Schuld’ wilt Graeber het hiaat in de historiografische canon wegwerken door zelf de geschiedenis van schuld neer te pennen. Bovendien kan deze geschiedenis volgens hem gebruikt worden als een middel om fundamentele vragen te stellen over wat het betekent mens te zijn en hoe een menselijke samenleving ten goede zou kunnen evolueren.  Voorwaar een ambitieus streven.

David Graeber kunnen we alvast geen gebrek aan dadendrang verwijten. Hij was actief betrokken bij de protesten tegen het Wereld Economisch Forum in 2002, en stond vorig jaar aan de wieg van de Occupy-beweging. De ondertussen mondiaal bekende slogan, “We are the 99%”, wordt aan hem toegeschreven. Zijn volgend boek, ‘Achter de schermen van Occupy’,  gaat trouwens dieper in op het ontstaan van de beweging en op de door hen gehanteerde strategieën en principes.

Het volstaat om een blik te werpen op de indrukwekkend uitgebreide bibliografie om te begrijpen dat Graeber bij het schrijven van ‘Schuld’ niet over één nacht ijs is gegaan. Zich waarschijnlijk realiserend dat zijn politiek activisme met zich meebrengt dat criticasters zijn werk met argusogen onder de loep nemen, brengt hij een sterk beargumenteerd en geobjectiveerd bouwwerk. De manier waarop hij elementen uit de economie, antropologie, filosofie, sociologie en geschiedenis tot een overtuigend geheel weet te transformeren, verklaart waarom hij door zijn collega’s binnen het academisch milieu op handen wordt gedragen.

Op een overtuigende manier weet hij de dominante economische mythes te deconstrueren. Zowel de dank zij Adam Smith en zijn navolgers populair geworden mythe van de ruilhandel als de daarmee concurrerende mythe van de oerschuld aan de goden of aan de staat – beiden behorend tot het fundament van ons ideeëngoed over economie en maatschappij – blijken te verschillen van de historische realiteit. Ze zorgen voor een valse tweedeling en reduceren de menselijke betrekkingen tot alleen uitwisseling. Staat en markt staan echter niet diametraal tegenover elkaar. Integendeel, ze zijn samen ontstaan, ze zijn altijd met elkaar vervlochten geweest en ze kunnen zich niet zonder elkaar in stand houden.    

De morele principes waarop onze economische relaties gebaseerd kunnen worden, omvatten meer dan alleen uitwisseling. Ook communisme – de term die hij gebruikt om die menselijke betrekkingen te omschrijven die berusten op het principe ‘van ieders vermogen, aan ieders behoefte’,  en die dus niet te verwarren valt met het mythisch communisme –  en hiërarchie behoren tot de mogelijkheden.  Een blik op de conventionele economische geschiedenis leert ons dat juist deze betrekkingen onder de mat geveegd worden, en er zo een utopisch verhaal wordt gecreëerd. De vaak dubieuze praktijk van het zakendoen mag immers niet bezoedeld geraken door de erkenning van aan hiërarchie gekoppeld geweld. Het principe van uitwisseling is trouwens in hoofdzaak als een effect van geweld ontstaan.

Wat volgt is een fascinerende tocht door 5000 jaar geschiedenis van schuld en krediet. Periodes waar krediet centraal staat worden afgewisseld door periodes waar fysiek geld domineert. Deze belangrijke vaststelling brengt hem tot een nieuwe historische benadering van de laatste vijfhonderd jaar, het tijdperk van de grote kapitalistische wereldrijken.  De huidige mythes vinden in deze periode hun ontstaan en hebben het mogelijk gemaakt dat hebzucht geratificeerd werd en onbeperkte winst op zichzelf een doel werd dat mocht nagestreefd worden.

Maar ook wordt duidelijk wat op dit ogenblik werkelijk op het spel staat. Het huidige op mythes gebaseerde kapitalistisch systeem, dat zich voorstelt als door en door democratisch, vertrappelt de niet-arbeidzame armen.  Verderfelijker nog: de huidige moraal over schuld die zijn uitdrukking vindt in ‘ homo homini lupus’ brengt op bijna elk niveau morele vervormingen met zich mee.  Val je uit de boot? Pech, eigen schuld. Opmerkelijk is ook dat de rijken, traditioneel de grote geldverstrekkers, nu de voornaamste schuldenaren zijn geworden. Ondertussen dreigt een mondiale catastrofe want de sociale en ecologische grenzen lijken stilaan te worden overschreden.

David Graeber verdient alle respect voor  het blootleggen van de economische mythes die ons leven mee vorm geven. De heilige huisjes die de toonaangevende theorieën  van de economie huisvesten, blijken uiteindelijk op drijfzand gefundeerd te zijn. Niet dat we dat zelf nog niet hadden aangevoeld, maar de grondige analyse die in ‘Schuld’ wordt gepresenteerd, maakt ook duidelijk waarom dit het geval is. Juist de interdisciplinaire aanpak maakt Graebers verhaal veel overtuigender dan de tunnelvisie die door de economen wordt gepresenteerd. Sommigen onder hen waren er trouwens als de kippen bij om juist deze interdisciplinaire aanpak af te branden als onorthodox. Volgens hen heb je geen inzicht nodig in de economische geschiedenis om de economie vandaag te kunnen begrijpen. Begrijp dat maar eens.

(TC)

David Graeber / ‘Schuld. De eerste 5000 jaar’ / Uitgeverij Business Contact / 2012 / 34.95 euro

Advertenties

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Cultuur, Europa, Geschiedenis, Literatuur

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s