Tagarchief: cultuurbeleid

Bib+, geef de bib in handen van wijken en verenigingen

Bib Evergem_1 Foto JP Drubbels

Jaren 70

De Vlaamse regering besliste om de bibliotheekplicht voor gemeenten af te schaffen. Via een nieuw decreet wil ze de gemeenten meer beleidsvrijheid en verantwoordelijkheid geven. De Vlaamse overheid betaalt 84 miljoen euro aan de gemeenten, bedoeld voor lokaal cultuurbeleid, maar in de toekomst zullen de gemeenten zelf kunnen beslissen hoe ze het geld besteden. Wat nu gaat naar cultuurcentra of bibliotheken kan dus (maar hoeft niet) een andere bestemming krijgen.

De decretale bibliotheekverplichting kwam er in 1978 op initiatief van toenmalig minister  van Cultuur Rika De Backer (CVP). Gemeenten werden verplicht een openbare bibliotheek in te richten die aan strenge erkenningsvoorwaarden diende te voldoen. Zo werd de hoogte van de rekken bepaald, de afstand tussen de boeken, de samenstelling van hun Raad van Beheer volgen het cultuurpact (1973). Deze plaatselijke bibliotheken (POB’s) werden stap voor stap  uitgebouwd tot vehikels voor cultuurspreiding, volgens de principes uit de ‘volksontwikkeling’  van de jaren 50. De collecties van de veelal parochiale bibliotheekjes werden door de jaren heen sterk uitgebreid met collecties die aan moderne criteria betreffende boekenaankoop beantwoordden en niet belemmerd werden door het verzuilde karakter. Met het decreet lokaal cultuurbeleid uit 1999 kreeg het bibliotheekbeleid een nieuwe impuls. Initiatieven om tot één grote Vlaamse bibliotheekcatalogus te komen, zagen toen het licht.

Als gevolg van de interne staatshervorming besliste de Vlaamse regering om in een andere verhouding met de lokale besturen om te gaan. Gemeentebesturen worden minder bevoogd en staan zelf in voor de organisatie van hun eigen dienstverlening. Als gevolg daarvan werd de bibliotheekverplichting afgeschaft. Deze beslissing gaat in vanaf januari 2016 maar  zal in de meeste gemeenten en steden wellicht niet veel verschil maken. Toch werd op deze beslissing afwijzend gereageerd.

Bib Evergem_10 Foto JP Drubbels

Buurtsolidariteit

Iedereen weet intussen dat gemeente- en stadsbesturen moeten besparen. De schrik zit er dus goed in dat deze ‘beleidsvrijheid’ een verdoken besparingsoefening zal worden. Argumenten te over: om te beginnen sluit de minister voor Cultuur het zelf niet uit dat met het wegvallen van de verplichting er mogelijk bibliotheken gaan sluiten. Dat is van een onbevangen eerlijkheid die de man absoluut siert en weinig wordt waargenomen in de Vlaamse politiek, maar die niet bepaald geruststellend klinkt. Te meer omdat we weten dat de Vlaamse gemeenten tussen 2008 en 2013 reeds 95 bibliotheekfilialen hebben gesloten. Maar wellicht nog belangrijker is de trend waar we niet onderuit kunnen; bibliotheken moeten het de laatste 10 jaar afleggen tegenover andere vormen van leesgedrag, onder andere door de opkomst van internet, e-books, luisterboeken. We zien immers de laatste 10 jaar een dalende trend van zowel het aantal lezers als het aantal ontleningen.

Maar het zijn niet alleen bibliotheken die kampen met een teruglopend publiek. Het klassieke socio-culturele verenigingsleven slaagt er met hun lokale afdelingen steeds moeilijker in om jonge leden aan te trekken en een aantrekkelijk palet van activiteiten op poten te zetten. We hebben het dan niet alleen over cultuurfondsen en andere ideologisch gesitueerde verenigingen, ook andere vormen van vrijwilligerschap zoals oudercomités e.d. hebben het moeilijker om hun werking op een hoog peil te houden.

Toch is het niet allemaal kommer en kwel. Buurten organiseren zich in comités om meer inspraak te krijgen in bijvoorbeeld de heraanleg van de weg, of om een fietspad te eisen. Ze houden petities, organiseren het lokale debat en eisen meer inspraak. Parallel aan deze trend merken we een toenemende belangstelling van allerlei nieuwe wijk- en dorpsinitiatieven met heel uiteenlopende doelstellingen en acties maar wel altijd met het oog op het versterken van de onderlinge buurtsolidariteit (voedselteams, allerlei deel- en geefinitiatieven, repair cafés, huiswerkmama’s en papa’s,….). Die ontwikkeling wegzetten als een hobby van jonge, tweeverdienende, blanke en stedelijke hipsters, is de realiteit onrecht aandoen. Vaak zonder enige vorm van middelen of ondersteuning zien we ook heel wat minder hip volk aan de slag in minder trendy buurten met een repair café of een geefplein.

Bib Evergem_8 Foto JP Drubbels

Versterkt lokaal cultuurbeleid

Het Vermeylenfonds is niet alleen voor het behoud van de bibliotheekverplichting uit emotionele redenen. De bibliotheek is voor ons een essentieel onderdeel van een basisdienstverlening die gemeenten aan haar inwoners moet verstrekken. Trouw aan onze waarden benadrukken we de sterke sociale rol die bibliotheken hebben in de lokale gemeenschap. Voor heel veel mensen is de bibliotheek de allereerste plek waar ze zoeken naar allerlei informatie voor hun vragen: Dat gaat niet alleen over informatie over de volgende reisbestemming maar ook over vragen in verband met rouw, gezondheid, verslaving, welzijn, zelfdoding,… Er is in het Vlaamse verkokerde welzijnslandschap nog steeds een grote drempel om zich rechtstreeks te richten tot gespecialiseerde instanties en heel veel mensen willen eerst voor zichzelf onderzoeken of ze een probleem hebben.

De bibliotheek is voor mensen met beperkte bestaansmiddelen (armen, jongeren, gepensioneerden,…) vaak de enige betrouwbare plek waar ze gratis én met de discrete hulp van de bibliotheekmedewerker aan de juiste informatie geraken. Met andere woorden, de bibliotheek is meer dan een plek waar je boeken kan ontlenen: ze vervult een enorm belangrijke en laagdrempelige sociale functie die in het debat – zoals het nu wordt gevoerd – veel te weinig aan bod komt.

Daarnaast ijvert het Vermeylenfonds vooral voor een nieuwe uitgebreide rol voor de bibliotheek/ het bibliotheekfiliaal. De bibliotheek van de toekomst1 draait om mensen, ontmoetingen en ervaringen, en ook vorming. De toekomst van de bibliotheek ligt dus niet alleen in haar collecties en aanbod maar eveneens in haar engagement tegenover de lokale gemeenschap. Hoe kan die gemeenschap inspireren en mee de identiteit van de bibliotheek vormgeven?

Er zijn in Vlaanderen 304 officiële openbare bibliotheken met daarnaast tal van wijkfilialen in veel deelgemeenten. Eén op de vijf Vlamingen is aangesloten bij een openbare bibliotheek. Heel veel mensen worden langs deze weg dus aangesproken. Een openbare bibliotheek bewijst daarmee een erg laagdrempelige cultuurinstelling te zijn en een groep mensen aan te trekken die niet gemakkelijk toegang vindt tot cultuur. Het is dus niet omdat er minder ontleningen zijn dat we de andere taken en uitdagingen (zoals de digitale shift en het toegang krijgen tot digitale informatie) van de openbare bibliotheek zomaar moeten opgeven. Het Vermeylenfonds pleit er zelfs voor dat de bibliotheken een actieve en belangrijke rol spelen in het dichten van de digitale kloof.

De gemeente zal het in de toekomst zelf moeten doen . Ze zal daarvoor naar allianties moeten zoeken met andere gemeenten om samen proeftuinen op te zetten rond de digitale revolutie. Ze zullen gezamenlijke projecten moeten ontwikkelen om nieuwe Vlamingen te bereiken en ze zullen hun collectie moeten aanpassen. Ze zullen voor de ‘digital natives’ (zij die met de moderne technologie zijn opgegroeid, nvdr.) initiatieven moeten ontwikkelen om hun dienstverlenging ook voor hen aantrekkelijk te houden/maken. Maar ze zullen ook meer moeten samenwerken met de lezers en gebruikers. Ze zullen moeten leren om de vrijwilligers meer inspraak te geven en niet langer als goedkope werkkrachten te aanzien. Dat vraagt voor de gemeentebesturen een geheel nieuwe aanpak in haar dienstverlening. Ze zullen moeten experimenteren en nieuwe visies op lokale democratie en participatie ontwikkelen. Dat zal niet altijd van een leien dakje lopen.

Een werking zoals de ‘Buren van de Abdij’ in Gent toont alvast aan dat een falende stedelijke uitbating van de archeologische site van St-Baafs wel succesvol kan gebeuren door vrijwilligers. Op voorwaarde dat op een andere manier met vrijwilligers wordt omgesprongen. Bibliotheken (en bij uitbreiding ook cultuur- en gemeenschapscentra) zullen veel meer aandacht moeten schenken aan het persoonlijke ontwikkelingstraject van de vrijwilliger.

Op die manier kunnen sociaal-culturele verenigingen, wijkverenigingen en buurtcomités vanuit de gemeentelijke bibliotheek of het wijkfiliaal activiteiten opzetten om de buurtsolidariteit (verder) uit te bouwen: vb. huiswerkbegeleiding, wijkvergaderingen, repair café’s, ruilbeurzen en geefacties, ….

Het bib personeel hoeft niet per se altijd zelf de auteurslezingen, boekvoorstellingen en andere culturele activiteiten te organiseren. Dit kan men perfect aan de mede-beherende organisaties overlaten. Zo kan het personeel zich concentreren op de nieuwe uitdagingen zoals de ontlezing en de digitale omslag, en  daarvoor partners zoeken in andere gemeenten.

Met andere woorden: het Vermeylenfonds pleit voor het positieve alternatief. Ze kiest er niet voor om de belangrijkste en de meest laagdrempelige cultuurinstelling zomaar op te geven. Integendeel, ze gelooft in de emancipatorische kracht van cultuur en wil de sociale rol van de openbare bibliotheek versterken door uit te breiden en in medebeheer van de buurt te geven.

RAF BURM

raf_n
Raf Burm is historicus van opleiding, was raadgever cultuur in de vorige Vlaamse Regering en volgt het cultuurbeleid van nabij op als bestuurder van de stedelijke openbare bibliotheek Gent en het Gentse cultuurcentrum Gent. Raf Burm is eveneens lid van de Raad van Bestuur van het Vermeylenfonds.

1                 De Amerikaanse socioloog Ray Oldenburg heeft het over een third place: The Great Good Place, een plek die tussen thuis (first place) en werk (second place) in hangt. Een informele ontmoetingsplek waar creatieve interactie ontstaat. Volgens diezelfde Oldenburg essentiële zaken voor het welzijn van een gemeenschap.

1 reactie

Opgeslagen onder Actueel, Cultuur, Literatuur, Politiek